Współczesna terapia zajęciowa coraz częściej sięga po metody, które łączą aktywność, relacje i sens. Jedną z nich jest hortikuloterapia – forma oddziaływań terapeutycznych wykorzystująca kontakt z roślinami i pracę w ogrodzie. To podejście nie jest chwilową modą, lecz świadomie zaplanowaną interwencją, w której ogród staje się przestrzenią rozwoju, regeneracji i budowania sprawczości.
Czym jest hortikuloterapia?
Hortikuloterapia (ang. horticultural therapy) to proces terapeutyczny oparty na aktywnym lub biernym kontakcie z roślinami. Obejmuje zarówno uprawę, pielęgnację i projektowanie ogrodu, jak i obserwację przyrody czy przebywanie w zielonej przestrzeni. Kluczowe jest tu nie samo ogrodnictwo, lecz cel terapeutyczny – poprawa funkcjonowania fizycznego, psychicznego i społecznego uczestnika.
W terapii zajęciowej hortikuloterapia wpisuje się w podstawowe założenie tej dziedziny: aktywność ma znaczenie wtedy, gdy jest celowa, dostosowana do możliwości i zakorzeniona w realnym doświadczeniu. Sadzenie roślin, wysiew nasion czy planowanie rabaty to zadania, które mają początek, proces i widoczny efekt, a więc strukturę sprzyjającą poczuciu sensu.
Mechanizmy terapeutyczne: dlaczego ogród leczy?
Oddziaływanie hortikuloterapii można rozpatrywać na kilku poziomach:
1. Regulacja emocji i redukcja stresu
Kontakt z naturą obniża poziom napięcia, sprzyja wyciszeniu i poprawia nastrój. Praca z ziemią, rytmiczne czynności pielęgnacyjne czy obserwacja wzrostu roślin wspierają koncentrację i uważność. W warunkach ogrodu łatwiej doświadczyć „tu i teraz” – bez presji tempa i nadmiaru bodźców.
2. Wzmacnianie funkcji poznawczych
Planowanie grządek, odmierzanie odległości między sadzonkami, zapamiętywanie harmonogramu podlewania – to zadania angażujące pamięć, uwagę i funkcje wykonawcze. Hortikuloterapia bywa z powodzeniem wykorzystywana w pracy z osobami starszymi, w tym z zaburzeniami otępiennymi, jako forma stymulacji poznawczej.
3. Rehabilitacja ruchowa
Czynności ogrodnicze można precyzyjnie dostosować do możliwości fizycznych uczestników. Grabienie, przesadzanie czy podlewanie wspierają koordynację, siłę chwytu i zakres ruchu. W terapii zajęciowej ważne jest, że ruch odbywa się „przy okazji” sensownej aktywności – a nie w oderwaniu od kontekstu.
4. Budowanie relacji i kompetencji społecznych
Ogród często staje się przestrzenią wspólnego działania. Współodpowiedzialność za uprawy, podział zadań i wspólne świętowanie plonów sprzyjają integracji grupy. Uczestnicy uczą się komunikacji, współpracy i rozwiązywania konfliktów w naturalnym kontekście.
5. Wzrost poczucia sprawczości
Widoczny efekt pracy – kiełkujące nasiona, kwitnące rośliny, zebrane warzywa – wzmacnia poczucie wpływu. Dla osób z doświadczeniem choroby, niepełnosprawności czy wykluczenia społecznego to szczególnie ważne: „coś ode mnie zależy”.
Zastosowanie w różnych grupach odbiorców
Hortikuloterapia znajduje zastosowanie w pracy z różnorodnymi grupami:
- osobami z niepełnosprawnością intelektualną,
- pacjentami psychiatrycznymi (np. z zaburzeniami nastroju, lękowymi),
- seniorami, w tym z chorobami otępiennymi,
- osobami po udarach i urazach neurologicznych,
- dziećmi i młodzieżą z trudnościami emocjonalnymi,
- osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym.
W każdej z tych grup kluczowe jest indywidualne dostosowanie celów terapeutycznych. Dla jednej osoby priorytetem będzie poprawa motoryki małej, dla innej – trening umiejętności społecznych lub odbudowa rytmu dnia.
Rola terapeuty zajęciowego
Hortikuloterapia w terapii zajęciowej nie polega na „prowadzeniu ogródka”, lecz na świadomym projektowaniu procesu. Terapeuta:
- diagnozuje potrzeby i możliwości uczestnika,
- dobiera adekwatne aktywności ogrodnicze,
- monitoruje postępy,
- modyfikuje zadania w zależności od stanu zdrowia i celów terapii,
- dba o bezpieczeństwo i ergonomię pracy.
Istotne jest również tworzenie dostępnych przestrzeni – podwyższonych grządek dla osób poruszających się na wózkach, narzędzi o pogrubionych uchwytach czy miejsc odpoczynku w cieniu.
Ogród jako przestrzeń inkluzyjna
Współczesne podejście do hortikuloterapii podkreśla znaczenie projektowania uniwersalnego. Ogród terapeutyczny powinien być dostępny sensorycznie i architektonicznie: oferować różnorodne faktury, zapachy, kolory, ale też bezpieczne ścieżki i czytelne oznaczenia. Tak zaprojektowana przestrzeń staje się miejscem, w którym każdy – niezależnie od ograniczeń – może uczestniczyć na swój sposób.
Więcej niż metoda
Hortikuloterapia to nie tylko technika terapeutyczna, lecz filozofia pracy oparta na szacunku do naturalnych rytmów. Uczy cierpliwości, akceptacji cykliczności i faktu, że wzrost wymaga czasu. W świecie zdominowanym przez pośpiech ogród oferuje inną narrację: proces jest równie ważny jak efekt.
W terapii zajęciowej, której celem jest wspieranie ludzi w powrocie do możliwie pełnego i satysfakcjonującego życia, hortikuloterapia stanowi cenne narzędzie. Łączy ciało i umysł, jednostkę i wspólnotę, działanie i refleksję. A przede wszystkim – przywraca kontakt z tym, co pierwotne i kojące: z naturą.
Fot. FAM Flower Farm, materiały prasowe
Przez 18 lat redaktorka prowadząca fachowych czasopism florystycznych („Katalog Florysty”, „Florysta”, „Kwiaty do Ślubu”, „Ślubne wiązanki i dekoracje” oraz „Florystyka Funeralna”). Autorka kilku tys. artykułów i wywiadów. Pełne bio.
