„Świat jak zielnik. Natura w sztuce od XVII do XXI wieku”

Od soboty, 5 września 2026 roku w Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu można oglądać nową wystawę czasową „Świat jak zielnik. Natura w sztuce od XVII do XXI wieku”. To podróż przez cztery stulecia sztuki, a także wielkie pytanie o przyszłość natury. Dzieła dawnych mistrzów spotkają się ze sztuką najnowszą, a malarstwo europejskie z fenomenem japońskiego kachō-ga. Wyjątkową częścią ekspozycji są klasyczne zielniki i ilustracje botaniczne sprzed wieków. Ekspozycja będzie dostępna do 6 grudnia 2026 roku.

Jan Stanisławski (1860–1907)
Dziewanna, 1887
olej na tekturze
W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie
fot. Przemysław Stanek

Jedyna taka wystawa
„Świat jak zielnik. Natura w sztuce od XVII do XXI wieku” to opowieść o kwiatach, ptakach, krajobrazach i nie-ludzkich mieszkańcach świata, których obecność od wieków wpływa na kulturę. Kuratorka wystawy, Anna Król, wraz ze współpracującą przy projekcie Kają Muchą zapraszają publiczność w podróż przez światy malarstwa, grafiki, rzeźby, kolażu i instalacji.

Wystawa jest wyjątkowym wydarzeniem również ze względu na skalę i charakter prezentowanych prac. Część dzieł jest pokazywana po raz pierwszy w Poznaniu, a inne prace po raz pierwszy w Polsce. Zbiory pochodzą z wielu polskich muzeów oraz rzadko prezentowanych publicznie kolekcji prywatnych i zostały wypożyczone specjalnie na potrzeby tej ekspozycji. Zatem jest to niepowtarzalna okazja, by zobaczyć je razem w tak szerokim, różnorodnym zestawieniu.

Ekspozycja została podzielona na cztery główne tematy, z których każdy prezentuje odrębny fenomen obecny w sztuce: ilustrację botaniczną i entomologiczną oraz tradycję zielników, interpretacje natury w sztuce Młodej Polski, japoński fenomen kachō-ga, czyli przedstawień kwiatów i ptaków („ka” oznacza kwiat, „cho” – ptak, a „ga” – obraz). Całość zamyka współczesna sztuka artystów i artystek zajmujących się szeroko rozumianą naturą i ekologią. Wystawę można oglądać w Sali Wystaw i Holu Wielkim Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu.

Carstian Luyckx (1623 – po 1675)
Kwiaty w szklanym wazonie, 1 poł. XVII w.
olej na desce dębowej
Muzeum Narodowe w Warszawie

Cztery stulecia sztuki inspirowanej naturą
W poznańskim Zamku spotkały się dzieła artystów i artystek tworzących od XVII do XXI wieku. Zwiedzający zobaczą niezwykle szczegółowe ilustracje botaniczne entomolożki i malarki Marii Sibylli Merian (1647–1717) oraz towarzyszącej jej, dziś nieco zapomnianej, ilustratorki Elizabeth Blackwell (1699–1758).

Można również bliżej poznać twórczość Wielkopolanina Jana Jonstona (1603‒1675), ojca polskiej botaniki Szymona Syreniusza (1540‒1611) oraz podróżnika i jednego z pierwszych sinologów Michała Boyma (1612/1614‒1659).

Osobna część wystawy przybliża interpretacje natury w sztuce Młodej Polski. Ten fragment ekspozycji zgromadził najsłynniejsze nazwiska epoki. Pojawili się pejzażyści Jan Stanisławski (1860–1907) i Ferdynand Ruszczyc (1870–1936), a także Julian Fałat (1853‒1929), Władysław Ślewiński (1859‒1918), Wojciech Weiss (1875‒1950), Leon Wyczółkowski (1852‒1936), a w końcu Stanisław Wyspiański (1869‒1907).

Ciekawostką jest jedna grafika Salvadora Dalego (1904‒1989) z jego surrealistycznego zielnika „Flordali”. Nie zabrakło również spojrzenia z Dalekiego Wschodu – japońską sztukę w nurcie kachō-ga przybliża twórczość Watanabego Seiteia (1852–1918).

Watanabe Seitei (1851–1918)
Słowiki czarnolice na gałęziach surmii, ok. 1900
drzeworyt barwny na papierze
Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

Sztuka wobec kryzysu klimatycznego
Historyczne dzieła skonfrontowane zostały z pracami współczesnych artystów i artystek, którzy tworzą własny język wizualny, by wyrazić problemy epoki antropocenu – uprzedmiotowienia nie-ludzkich istot i skutków zmian klimatu. Większość z nich powstało specjalnie z myślą o poznańskiej wystawie.

– Jesteśmy świadkami i sprawcami nieodwracalnych zmian w naturze. Kryzys klimatyczny nie tylko niszczy i przeobraża nasze ekosystemy, całą planetę, lecz także bezpowrotnie dekonstruuje naszą kulturę, sztukę, tradycje i dziedzictwo, naszą tożsamość – mówi Anna Król, kuratorka wystawy.

Takie zestawienie twórców i twórczyń oraz wątków pozwala prześledzić, jak na przestrzeni ponad czterystu lat zmieniało się postrzeganie natury – od zachwytu nad jej pięknem i prób naukowej dokumentacji po współczesną refleksję nad kryzysem klimatycznym i relacją człowieka z nie-ludzkim światem.

– Świat jest jak zielnik, w którym przechowywane są wizualne znaki natury, a sztuka – choć pozornie ma niewielką sprawczość – właśnie dziś ujawnia swoją siłę oddziaływania i zdolność do przemiany – dodaje Anna Król.

Maria Sibylla Merian (1647–1717)
Ślaz i stadia rozwoju powszelatka malwowca, 1679 (wyd. 1730)
Owady europejskie. Cudowne przeobrażenia gąsienic
miedzioryt kolorowany akwarelą i gwaszem, fragment
własność prywatna
fot. Światosław Lenartowicz

Program towarzyszący
Wystawie towarzyszy bogaty program edukacyjny dla grup zorganizowanych i publiczności indywidualnej. Lekcje na wystawie łączą oprowadzania z warsztatami inspirowanymi prezentowanymi dziełami – uczestnicy i uczestniczki stworzą kartki inspirowane kompozycjami z dawnych zielników, martwych natur i japońskich scen kachō-ga. Organizatorzy zapraszają również na plener rysunkowy na Otwartym Dziedzińcu przed Zamkiem, podczas którego uczestnicy i uczestniczki mogą wspólnie szkicować naturę pod okiem prowadzących. W ramach programu odbywają się również oprowadzania dla rodzin, seniorów i seniorek, a także etnobotaniczne spacery w poszukiwaniu ciekawych roślin użytkowych w centrum miasta.

Szczegółowy harmonogram wydarzeń oraz informacje o zapisach znajdą się na stronie internetowej ckzamek.pl i w mediach społecznościowych Centrum Kultury ZAMEK.

Maria Sibylla Merian (1647–1717)
Irys wielkolistny (kosaciec) z cyklem życiowym motyla, plansza CXXI
Histoire générale des insectes de Surinam et de toute l’Europe
(Ogólna historia owadów Surinamu i całej Europy), Paryż, 1771
miedzioryt kolorowany akwarelą i gwaszem na papierze czerpanym
Biblioteka Krajewskich-Siudów

„Świat jak zielnik. Natura w sztuce od XVII do XXI wieku”
Wystawa czasowa w Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu
5.09‒6.12.2026
Kuratorka: Anna Król
Współpraca: Kaja Mucha
Identyfikacja wizualna: Antonina Kieliszewska
Producentka: Magdalena Tomczewska

Anna Pawliczko

Przez 18 lat redaktorka prowadząca fachowych czasopism florystycznych („Katalog Florysty”, „Florysta”, „Kwiaty do Ślubu”, „Ślubne wiązanki i dekoracje” oraz „Florystyka Funeralna”). Autorka kilku tys. artykułów i wywiadów. Pełne bio.