Zapach suszonej mięty, aromat dziurawca i delikatne nuty rumianku unoszą się w przestrzeni wystawy „Z ludowego zielnika. Rośliny w kuchni, medycynie i wierzeniach Warmii i Mazur”. To niezwykła opowieść o świecie, w którym rośliny były nie tylko składnikiem codziennej diety, ale także lekarstwem, symbolem oraz ważnym elementem ludowych wierzeń.
Wystawa, przygotowana przez Muzeum Warmii i Mazur w ramach projektu „Ludowe herbarium Warmii i Mazur”, przenosi zwiedzających do drugiej połowy XIX wieku i początków XX stulecia. Właśnie wtedy mieszkańcy regionu czerpali z natury wiedzę przekazywaną z pokolenia na pokolenie. W czasach, gdy dostęp do lekarzy był ograniczony, a nowoczesna farmacja dopiero się rozwijała, zioła stanowiły podstawę domowej medycyny.
Spacerując po ekspozycji, można odkryć bogactwo roślin wykorzystywanych przez dawnych mieszkańców Warmii i Mazur. Każda z nich kryje własną historię. Rumianek pomagał łagodzić dolegliwości żołądkowe, mięta wspierała trawienie, a dziurawiec był ceniony za swoje właściwości lecznicze. Wiedza o ich zastosowaniu była częścią codziennego życia i stanowiła ważny element lokalnego dziedzictwa. Na wystawie zgromadzono bogaty zbiór eksponatów etnograficznych, materiałów archiwalnych, dawnych tekstów źródłowych, ilustracji botanicznych oraz wspomnień i relacji mieszkańców Warmii i Mazur. Wystawa ma charakter multisensoryczny, dzięki czemu zwiedzający mogą nie tylko oglądać eksponaty, ale również poznawać świat ziół poprzez zapachy, dźwięki i elementy przeznaczone do dotyku. Takie rozwiązania pozwalają pełniej zanurzyć się w tradycjach regionu i lepiej zrozumieć rolę roślin w życiu dawnych społeczności. Wśród prezentowanych treści znajdują się informacje o tradycyjnych metodach przygotowywania ziołowych naparów i leczniczych mikstur, regionalnych recepturach kulinarnych oraz wierzeniach związanych z roślinami. Zwiedzający mogą dowiedzieć się, jakie znaczenie symboliczne przypisywano poszczególnym gatunkom i jaką rolę odgrywały one w ludowych obrzędach.
Jednak rośliny pełniły znacznie więcej funkcji niż tylko lecznicze. W regionalnej kuchni były nieodzownym dodatkiem do potraw, naparów i przypraw. Dzięki nim codzienne posiłki zyskiwały niepowtarzalny smak i aromat. Zwiedzający wystawę mogą poznać dawne receptury oraz dowiedzieć się, jak przygotowywano ziołowe mikstury i tradycyjne dania charakterystyczne dla regionu.
Szczególne miejsce na ekspozycji zajmuje symbolika roślin. W kulturze ludowej przypisywano im niezwykłą moc. Niektóre miały chronić domostwa przed nieszczęściem, inne zapewniać zdrowie, powodzenie lub odstraszać złe moce. Zioła pojawiały się podczas świąt, obrzędów rodzinnych i dorocznych, stając się częścią bogatego świata ludowej wyobraźni. Wierzenia te przez wieki współtworzyły tożsamość mieszkańców Warmii i Mazur. Wiedza ta była przekazywana przede wszystkim ustnie, z pokolenia na pokolenie, a niekiedy utrwalana w domowych zielnikach i rękopiśmiennych zapiskach. Część tych bezcennych świadectw dawnej tradycji można zobaczyć właśnie na wystawie. Szczególną uwagę przyciągają cenne zielniki, w tym wyjątkowy zielnik Hansa Steffena z lat 1917–1927. Ten unikatowy zbiór, prezentowany publicznie po raz pierwszy, stanowi niezwykle wartościowe świadectwo dawnej wiedzy przyrodniczej i dokumentacji lokalnej flory. Jego znaczenie wykracza poza walory historyczne. Po II wojnie światowej stał się jednym z fundamentów tworzących olsztyńskie zbiory przyrodnicze.
Projekt „Ludowe herbarium Warmii i Mazur”, realizowany od zeszłego roku przez Muzeum Warmii i Mazur, ma na celu popularyzację tej niezwykle cennej części regionalnego dziedzictwa. Oprócz wystawy organizowane są warsztaty edukacyjne „Muzeum pachnące ziołami”, skierowane do dzieci, młodzieży, dorosłych i seniorów. Uczestnicy uczą się rozpoznawania rodzimych gatunków ziół, poznają tradycyjne metody ich zbioru i przetwarzania, a także własnoręcznie wykonują produkty inspirowane dawnymi recepturami, takie jak świece zapachowe, mieszanki przypraw czy tabliczki florenckie. Program wystawy obejmuje również konferencję naukową oraz działania promujące kulturę ludową regionu.
Wystawa pokazuje, że choć świat zmienił się diametralnie, wiele dawnych doświadczeń pozostaje aktualnych. Powrót do wiedzy o roślinach, ich właściwościach i znaczeniu kulturowym pozwala lepiej zrozumieć życie naszych przodków. To także przypomnienie, że natura od wieków była nieodłącznym towarzyszem człowieka – źródłem pożywienia, zdrowia i inspiracji.
„Z ludowego zielnika. Rośliny w kuchni, medycynie i wierzeniach Warmii i Mazur” to nie tylko wystawa. To podróż do świata tradycji, zapachów i opowieści zakorzenionych w regionalnej kulturze. Świata, w którym każda roślina miała swoje miejsce, znaczenie i historię wartą ocalenia od zapomnienia.
Fot. Grzegorz Kumorowicz (wernisaż), Anna Pawliczko (ekspozycja), materiały prasowe
Przez 18 lat redaktorka prowadząca fachowych czasopism florystycznych („Katalog Florysty”, „Florysta”, „Kwiaty do Ślubu”, „Ślubne wiązanki i dekoracje” oraz „Florystyka Funeralna”). Autorka kilku tys. artykułów i wywiadów. Pełne bio.
