Sztuka botaniczna

Rozmowa z Olgą i Jarkiem Kosakowskimi, właścicielami firmy Planta Pigmenta

Czym jest druk botaniczny?
Druk botaniczny to technika tworzenia naturalnych obrazów na tkaninie, drewnie lub papierze przy użyciu roślin oraz prostych, naturalnie występujących związków glinu i żelaza. My specjalizujemy się przede wszystkim w druku botanicznym na tkaninach.
Proces polega na układaniu świeżych lub wcześniej zasuszonych na płasko roślin na wilgotnym, odpowiednio przygotowanym materiale. Następnie tkaninę zwija się w szczelny rulon i poddaje działaniu pary. Pod wpływem temperatury i wilgoci barwniki zawarte w roślinach przenikają do włókien i trwale się z nimi wiążą, tworząc naturalny, odporny na spieranie pigment.
Efektem są niezwykle precyzyjne i trwałe odbitki roślin — wyraźne kontury liści, delikatne żyłkowanie, ogonki, a nawet najdrobniejsze detale kwiatów i gałązek. Każdy wzór wygląda tak, jakby został sfotografowany bezpośrednio na materiale.

Jakie tkaniny najlepiej nadają się do druku botanicznego?
Nie bez powodu mówi się, że natura najlepiej łączy się z naturą — roślinne barwniki najtrwalej wiążą się z włóknami naturalnymi. Do druku botanicznego doskonale nadają się tkaniny takie jak bawełna, len, konopie, jedwab czy wełna. Można stosować również wiskozę oraz mieszanki zawierające znaczną domieszkę włókien naturalnych.
Nie sprawdzają się natomiast materiały syntetyczne, takie jak poliester, akryl czy nylon. Ze względu na swoją strukturę nie absorbują one naturalnych barwników roślinnych, przez co odbitki są nietrwałe lub w ogóle się nie pojawiają.
Naszym ulubionym materiałem do druku botanicznego jest jedwab — delikatny, a jednocześnie wytrzymały, gładki i subtelnie połyskujący. To wyjątkowo szlachetna tkanina, na której roślinne odbitki prezentują się niezwykle wyraźnie, elegancko i pełne detali.

Na Państwa stronie internetowej można przeczytać, że farbowanie tkanin wyciągami roślinnymi to rzemiosło o bardzo długiej tradycji. Co sprawiło, że zainteresowali się Państwo tą dziedziną? Czy była to przede wszystkim fascynacja przyrodą, zamiłowanie do botaniki, czy może troska o ekologię?
To wszystko zaczęło się przede wszystkim od ciekawości przyrodniczej. Rośliny barwierskie są jedną z wielu grup roślin użytkowych, ale wiedza o ich właściwościach i sposobach wykorzystywania w farbowaniu tkanin nie jest dziś powszechna. Informacje są często rozproszone, niepełne, a czasem nawet sprzeczne. Jednocześnie efekty, jakie można uzyskać dzięki naturalnym barwnikom, są tak niezwykłe i piękne, że od razu nas zachwyciły.
Chcieliśmy zrozumieć, jak to właściwie działa. W jaki sposób rośliny pozostawiają trwały ślad na włóknach, jakie procesy zachodzą podczas barwienia i jak wygląda to od strony biochemicznej. Im głębiej wchodziliśmy w ten temat, tym więcej pojawiało się pytań. Roślin barwierskich są setki, każda ma inny skład chemiczny i daje inne efekty. Ta różnorodność całkowicie nas pochłonęła.
Z czasem do fascynacji samymi roślinami dołączył zachwyt nad tekstylną sztuką botaniczną — i wtedy przepadliśmy w tym świecie na dobre. Do dziś nieustannie się uczymy i mamy poczucie, że to dziedzina, w której zawsze pozostaje coś nowego do odkrycia.
Duże znaczenie miała dla nas również ekologia. Naturalne barwienie tkanin postrzegamy jako wartościową alternatywę dla masowej produkcji i kultury fast fashion. Jako biolodzy czujemy odpowiedzialność za szerzenie wiedzy o ochronie środowiska, która w naszych czasach nie jest już wyłącznie wyborem, lecz koniecznością.

Jakie rośliny wykorzystują Państwo w swojej pracy, w ramach projektu Planta Pigmenta, i skąd je pozyskujecie?
Do druku botanicznego wykorzystujemy przede wszystkim liście drzew i krzewów, między innymi brzozy, dębu, dzikiej róży, orzecha czy akacji. Większość zbieramy samodzielnie z dziko rosnących roślin, zawsze w niewielkich ilościach i zgodnie z zasadami zrównoważonego zbioru, tak aby nie ingerować nadmiernie w naturalne środowisko.
Część roślin pozyskujemy również z własnego ogrodu. Rosną tam między innymi sumak octowiec i perukowiec, których liście świetnie sprawdzają się w druku botanicznym, a także różne kwiaty barwierskie, takie jak nachyłek czy malwa. Korzystamy też z ogrodu naszych rodziców, gdzie rosną liczne odmiany wielkokwiatowych hibiskusów bagiennych. Ich kwiaty dają wyjątkowo spektakularne efekty. Naszym zdaniem nie mają sobie równych w druku botanicznym, choć same rośliny są dość wymagające w uprawie.
Do barwienia całościowego tkanin używamy również innych naturalnych surowców, także egzotycznych, takich jak drewno modrzejca czy brezylki. Pozyskujemy je od sprawdzonych dostawców z Polski i zagranicy, specjalizujących się w naturalnych barwnikach roślinnych.

Jak wygląda w praktyce proces barwienia tkanin przy użyciu roślin?
Wszystko zaczyna się od wyprawy w teren — czasem do lasu lub na łąkę, a czasem po prostu na spacer po okolicy, podczas której zbieramy rośliny potrzebne do barwienia. Te przeznaczone do druku botanicznego suszymy na płasko w prasie zielnikowej. Można ją łatwo przygotować samodzielnie, układając warstwy tektury ściśnięte pomiędzy dwiema deseczkami.
Rośliny wykorzystywane do barwienia tła lub całej tkaniny należy natomiast rozdrobnić i przygotować z nich wyciąg, czyli kąpiel barwiącą. Następnie przychodzi czas na odpowiednie przygotowanie materiału — tkaninę trzeba dokładnie oczyścić i zabejcować.
Bejcowanie to jeden z najważniejszych etapów całego procesu. Dzięki niemu naturalne barwniki mogą trwale połączyć się z włóknami tkaniny. Bez odpowiedniego przygotowania kolory mogłyby wypłukać się już podczas pierwszego prania.
Dopiero po tych wszystkich krokach rozpoczyna się właściwe farbowanie lub druk botaniczny. To proces wymagający czasu, cierpliwości i uważności, ale jednocześnie niezwykle satysfakcjonujący — pachnący ziołami i pełen pięknych barw na każdym etapie pracy. Efekty często zaskakują nawet największych sceptyków: roślinne odbitki i naturalne kolory potrafią być niezwykle głębokie, wyraziste i zachwycają swoją niepowtarzalną różnorodnością.

W Państwa sklepie internetowym dostępne są gotowe, ręcznie barwione produkty. Czy każdy z nich jest unikatowy i niepowtarzalny?
Tak, i właśnie to jest jedna z najbardziej charakterystycznych cech barwienia roślinnego. W naturze nie istnieją dwa identyczne liście ani dwa takie same płatki kwiatów. Podobnie jest z tkaninami farbowanymi botanicznie. Każdy wzór i każda odbitka są unikatowe.
Dotyczy to nie tylko samego druku botanicznego, ale naturalnego barwienia tkanin w ogóle. Rośliny z natury są zmienne: różnią się składem chemicznym w zależności od gatunku, pory roku, miejsca wzrostu czy warunków pogodowych. Wszystko to wpływa na ostateczny efekt farbowania.
Oczywiście wraz z doświadczeniem można nauczyć się przewidywać rezultaty, kontrolować odcienie i osiągać większą powtarzalność kolorów. Mimo to każda tkanina zachowuje swój indywidualny charakter i subtelne różnice. I właśnie ta naturalna niepowtarzalność sprawia, że tekstylia barwione roślinami są tak wyjątkowe.

Jak często pojawiają się nowe wzory w Państwa ofercie?
Planujemy wypuszczać nowe kolekcje jedwabnych szali barwionych roślinami raz lub dwa razy w roku, choć na razie pozostaje to jeszcze w sferze planów. Każdy taki produkt wymaga ogromnego zaangażowania, czasu i uważnej pracy na każdym etapie tworzenia.
Obecnie większość naszej energii skupiamy na przygotowywaniu kursów online, które całkowicie nas pochłonęły. To właśnie im poświęcamy teraz najwięcej uwagi, dlatego regularne farbowanie musieliśmy na chwilę ograniczyć. Mamy jednak nadzieję, że już wkrótce wrócimy do tworzenia nowych botanicznych tkanin i kolejnych kolekcji.

Oferują Państwo również kursy. Czy w dobie rosnącego zainteresowania tradycyjnym rzemiosłem cieszą się one dużą popularnością?
Tak, obserwujemy coraz większe zainteresowanie naturalnym barwieniem tkanin, szczególnie wśród kobiet — i bardzo nas to cieszy. To zajęcie, które łączy w sobie rzemiosło, sztukę użytkową, edukację botaniczną i bliski kontakt z naturą. Daje ogromną satysfakcję, ale wymaga też poznania podstawowych zasad: odpowiedniego przygotowania tkanin, technik bejcowania oraz właściwego doboru roślin barwierskich, aby uzyskiwane kolory były czyste, wyraziste i trwałe.
Obecnie w naszej ofercie znajdują się dwa kursy online. Pierwszy poświęcony jest drukowi botanicznemu, a drugi całościowemu farbowaniu tkanin roślinami. Ten drugi był dla nas szczególnym wyzwaniem — to bardzo rozbudowany i szczegółowy kurs, nad którym pracowaliśmy przez długi czas. Zależało nam, aby uczestniczki nie tylko korzystały z gotowych receptur, ale przede wszystkim rozumiały cały proces i potrafiły samodzielnie go rozwijać oraz modyfikować. Chcieliśmy przekazać solidne podstawy i nauczyć myślenia o naturalnym farbowaniu jak o twórczym, świadomym procesie tak, aby nasze kursantki mogły stać się prawdziwymi botanicznymi alchemiczkami.
Pracujemy już nad trzecim kursem, który będzie dotyczył praktycznego wykorzystania pigmentów roślinnych do tworzenia produktów plastycznych, takich jak farby, atramenty, tusze czy kredki.
Często otrzymujemy również pytania o warsztaty stacjonarne. Na razie nie mamy ich jeszcze w ofercie, ale coraz poważniej o nich myślimy. Widzimy, że zarówno w Polsce, jak i na świecie, kobiety chcą farbować razem, spotykać się, uczyć od siebie nawzajem i wymieniać doświadczeniami na żywo. Warsztaty naturalnego barwienia stają się czymś więcej niż tylko nauką rzemiosła — tworzą przestrzeń do rozmowy, bliskości, wspólnego działania i budowania kobiecej wspólnoty.
Tym bardziej cieszy nas rosnące zainteresowanie naszymi kursami. Marzy nam się, aby wiedza o tym pięknym, dawnym rzemiośle rozprzestrzeniała się dalej — nawet jeśli nie tylko przez nas, to również przez nasze kursantki, które już dziś organizują własne spotkania i dzielą się tą pasją z innymi.

Jak zachęciliby Państwo naszych czytelników, miłośników roślin, do zainteresowania się drukiem botanicznym?
Druk botaniczny to coś znacznie więcej niż tylko technika barwienia tkanin. To wyjątkowe połączenie kontaktu z naturą i pracy rąk, które daje ogromną radość, satysfakcję i poczucie twórczego spełnienia. Rozwija ciekawość świata, wycisza, pomaga uporządkować myśli i na chwilę zwolnić tempo codzienności.
To rodzaj rękodzieła, który budzi w nas spontaniczność i dziecięcą chęć odkrywania. W pewnym momencie znika potrzeba analizowania i kontrolowania wszystkiego — pozostaje zachwyt, uważność i poczucie obcowania z czymś niezwykłym, niemal tajemniczym.
Druk botaniczny jest także formą sztuki botanicznej — sztuki prawdziwej, a jednocześnie dostępnej dla każdego. Wierzymy, że w głębi duszy każdy z nas ma w sobie wrażliwość artysty, a kontakt z roślinami i naturalnym kolorem potrafi tę twórczą część obudzić.

Anna Pawliczko

Przez 18 lat redaktorka prowadząca fachowych czasopism florystycznych („Katalog Florysty”, „Florysta”, „Kwiaty do Ślubu”, „Ślubne wiązanki i dekoracje” oraz „Florystyka Funeralna”). Autorka kilku tys. artykułów i wywiadów. Pełne bio.